Seyfi Cengiz

2007 yılında Dersim 38 Forumu’nda Dersim’le ilişkili Ermenice kaynakların bir listesini yayımlamış; bunlara kısaca değinmiştim de.

“Dersim Üzerine Yeni Keşfedilen Ermenice Kaynaklar” (20 Ekim 2007, Dersim 38 Forum) başlıklı o yazımda aşağıdaki kaynaklardan sözediyordum:

 

Antranik, Dersim, Tiflis, 1901

Bu kitabın bir özeti benim 1995 yılında Londra’da yayımlanan ve seçilmiş yabancı kaynakların çevirilerinden oluşan “Dış Kaynaklarda Kırmanclar, Kızılbaşlar ve Zazalar” başlıklı kitabımda mevcuttur.

 

H.F.B. Lynch, Armenia: Travels & Studies

Lynch’in 1893 ve 1898 yıllarındaki Ermenistan ve Dersim gezilerinin notlarından oluşan bir kitaptır bu.

 

Garo Sasooni, The Armenian Kurdish National Movements

Bu kitabın Türkçe çevirisi mevcuttur.

“Dersim-Zaza Tarihi: Sözlü Gelenek ve Tarihsel Gerçek” başlıklı kitap çalışmamın beşinci bölümünde bu kitabın tezlerine özetle değiniyorum.

 

G. Halajyan, The Ethnographical Materials of Dersim (Etnografik Dersim Materyali), Yerevan, 1960

Orijinali Ermenice olan bu kitap hakkında henüz bir bilgim yok.

 

Ruben Der Minassian, Hay Heghapokhagani Ma Hishadagnere (The Memoirs of An Armenian Revulutionary, Bir Ermeni Devrimcinin Anıları)

Bu kitabın yazarı 1918’de oluşan Ermenistan Cumhuriyeti’nin Savunma Bakanı’dır. Daron/Duruberan ve Sason bölgesinde Ermeni kuvvetlerini kumanda etmiştir. Eseri yedi ciltliktir. Bu ciltlerde Ermeni direnişçilerinin Kürtler’le, Dersim ve Kızılbaşlar’la ilişkilerine dair hayli bilgi bulunmaktadır. Hormek aşiret büyüğü Zeynel’in ARF ile (Taşnak Partisi) yakın ilişki ve ittifakı da bu bilgiler arasındadır.

 

Kevork Haladjian, Dersimi Hayeri Azkakroutioune (The Culture of Armenians of Dersim, Dersim Ermenilerinin Kültürü)

Bu kitap şu ana kadar tespit edilebilen Dersim üzerine Ermenice kaynakların en önemlilerinden biri gibi görünüyor. Edindiğim bilgilere göre bu kitabın yazarı Dersim doğumludur ve Dersim’de büyümüştür. 1909-1914 yılları arasında Dersim’in 384 köyünü gezmiş; Dersimli Ermeniler ile Dersim Kızılbaşlarının ilişkilerini, tarihlerini, geleneklerini ve kültürlerini ayrıntılı olarak kayddetmiştir.

 

Çarsancaki Hayots Badmutyun (The History of Carsanjak Armenians, Çarsancak Ermenileri Tarihi), Derleyen ve yayınlayan: Yerevanyan, 1956

Önemli bir kitap. Bu kitabın varlığından uzun süredir haberim vardı. Ama çevirisi mevcut olmadığı için içeriği hakkında bilgim yoktu. Bir Ermeni arkadaşın verdiği bilgiye göre bu kitap Ermeni soykırımından sonra Lübnan’a (Beyrut’a) sığınan Dersimli Ermeniler’in anlatımlarından oluşuyor. İlk baskısı Beyrut’ta, ikincisi İskenderiye’de (Mısır) yapılmıştır.

Vahakn Karakaçyan’la yazışmalarımdan edindiğim bilgilere göre bu kitap Ermeni-Dersim ilişkileri konusunda en iyi kaynaklardan biridir. Karakaçyan’ın aktardığı bilgiye göre, 1915 Tehciri sırasında Dersimliler’in 40 bin Ermeni’yi nasıl kurtardıkları da bu kitapta anlatılanlar arasındadır.

 

İngilizceye çevrilmiş bulunan en eski ve en önemli Ermeni kaynaklarını uzun yıllar önce zaten taramıştım.

Kitap çalışmalarımın kaynakçasında bu eserlerin adları verilmiştir.

Dersim’le ilgili veriler içeren henüz çevrilmemiş başka Ermenice kaynaklar da olduğunu biliyorum.

Ama bu kitap ya da makaleler hakkındaki bilgim şu anda sadece bazı referanslarla sınırlıdır.

 

(devam edecek)

Yazar Hakkında

İlgili Yazılar

Yorum Yazın

Email adresiniz yayınlanmayacak.